Marcus Cicero Tullius

Er worden op dit moment waarschijnlijk over de hele wereld dezelfde grapjes gemaakt over het onderzoek dat de Utrechtse hoogleraar Hans Hoeken publiceerde met zijn Amerikaanse collega Daniel O'Keefe in het tijdschrift Frontiers in Psychology. "Nu kunnen we wel ophouden met college geven", zal iedereen hebben gezegd die een cursus aanbood over hoe je met taal kunt overtuigen. Mijn collega's in Nijmegen deden de afgelopen week, tijdens ons gezamenlijk etentje na de zomer, in ieder geval weinig anders.

Die mensen op al die andere taalbeheersingsetentjes zullen er net als mijn collega's wel bij geglimlacht hebben, want de dreun kwam niet helemaal onverwacht. Het was al langer bekend dat de meetbare effecten van schrijftrucs om je tekst overtuigender te maken – vertel een verhaal over mensen, bijvoorbeeld – slechts heel klein zijn. Maar Hoeken en O'Keefe bevestigen dat niet alleen op basis van de studie van een groot aantal onderzoeken, ze laten onder andere ook zien dat die effecten heel variabel zijn, en dat er dus altijd een kans is dat gebruik van een van de trucs zelfs averechts werkt.

Doorbraak

De Universiteit Utrecht stuurde bij het verschijnen van het artikel een persbericht uit met als titel de vraag of er een 'gouden formule' bestaat voor het schrijven van een overtuigende tekst, en het antwoord daarop is dus 'nee'. De bekendste technieken die je kunt toepassen, werken slechts in beperkte mate. Dat is natuurlijk geen reden om die technieken maar helemaal te vergeten en ook niet om er in onderwijs geen aandacht aan te besteden – ze werken in ieder geval een beetje, en we weten niet wat er dan beter werkt.

Zeker uit het oogpunt van wetenschappelijk inzicht is het werk van Hoeken en O'Keefe een belangrijke doorbraak, misschien wel de belangrijkste bevinding in ons vak dit jaar. Het is een bevinding waar je vrolijk van wordt, omdat het de mogelijkheid biedt op zoek te gaan naar nieuwe verklaringen, want er moet natuurlijk iets zijn dat wél verklaart waarom de ene toespraak wel overtuigt en de ander niet. Duizenden jaren wordt er al naar dergelijke factoren gezocht, want de retorica is een van de oudste wetenschappelijke disciplines, maar het blijkt nog steeds lastig te bedenken wat nu doorslaggevend is. Er zijn mensen die de gave hebben van overtuiging, maar we weten niet goed waaruit die gave bestaat. Omdat Hoeken en O'Keefe bestaande verklaringen relativeren, banen ze hopelijk uiteindelijk de weg naar een beter inzicht.