Flickr by Dylan Passmore via CC BY-NC 2.0

Genderneutrale voornaamwoorden zijn een hip concept, waarover inmiddels bijna iedereen wel iets heeft gezegd. Ook ik sprong schaamteloos op de bandwagon en schreef mijn bachelorscriptie over de vraag in hoeverre genderneutrale voornaamwoorden daadwerkelijk als genderneutraal worden opgevat. Tijdens het grasduinen in de literatuur, op jacht naar interessante informatie, leerde ik iets heel simpels en toch verrassends, dat ik gaarne met u deel. De kennis die ik opdeed was het volgende: we gebruiken allemaal allang een genderneutraal voornaamwoord. Allemaal. Ja, ook u.

Nu hoor ik u denken: genderneutrale voornaamwoorden? In míjn vocabulaire?! Hoe durf je mij zomaar van zulks te betichten!

Ik vraag om uw geduld; ik kan mij verantwoorden. Haalt u maar eens diep adem en stelt u zich de volgende situatie voor. U vertoeft met twee andere personen in een ongespecificeerde ruimte. Persoon 1 excuseert zich en gaat naar de wc. Persoon 2 let even niet op, bemerkt de afwezigheid van persoon 1, en vraagt vervolgens aan u waar persoon 1 gebleven is.

Wat is daarop uw antwoord?

A) Zij zetelt momenteel op het toilet;
B) Hij ledigt blaas en endeldarm;
C) Die zit te kakken.

Ik durf zomaar te beweren dat u waarschijnlijk voor optie C kiest. Althans, wat het eerste woord van de zin betreft. 'Die' is een woord dat zowel naar mannen als naar vrouwen kan verwijzen, en dat iedereen wel eens gebruikt zonder erbij stil te staan. Denk bijvoorbeeld ook even aan verjaardagsfeestjes, waar men zonder blikken of blozen 'lang zal die leven' zingt. En juist omdat het een woord is dat net zo makkelijk naar vrouwen als naar mannen kan verwijzen, is het zo geschikt als genderneutraal voornaamwoord, dat óók gebruikt kan worden voor non-binaire mensen. Het klinkt vertrouwd, is tot op zekere hoogte al ingeburgerd, en (zo bleek uit mijn bachelorscriptie-onderzoek) het brengt weinig tot geen ongewenste genderassociaties met zich mee.

Ophef

Toch is er veel weerstand bij het onderwerp genderneutrale voornaamwoorden, zelfs als het om 'die' gaat. Het is ook wel begrijpelijk dat de opkomst van een nieuw voornaamwoord een emotionele aangelegenheid is, want pronomina zitten ingebakken in de taal. Ze veranderen relatief weinig: een nieuw voornaamwoord burgert lang niet zo snel in als bijvoorbeeld een zelfstandig naamwoord of een werkwoord. Nieuwe inhoudswoorden als 'corona', 'persco' en 'anderhalvemetersamenleving' wist iedereen moeiteloos te incorporeren in de dagelijkse woordenschat. Maar wanneer een functiewoord verandert en bijvoorbeeld 'hen' opeens als onderwerp gebruikt wordt, is er verwarring en ophef alom.

Maar ook voornaamwoorden zijn soms aan verandering onderhevig. Pak 'm beet tweehonderd jaar geleden was 'u heeft', dat nu als correct taalgebruik geldt, officieel ook fout; het moest immers 'gij/ge heeft' zijn, want 'u' was alleen lijdend en meewerkend voorwerp. Ook het onderscheid tussen 'hen' en 'hun' (dat overigens oorspronkelijk niet bestond, maar ingevoerd is in de 17de eeuw omdat een grammaticus het toen wel kek vond om in het Nederlands net zo'n onderscheid te hebben als in het Latijn) lijkt langzaamaan weer te verdwijnen.

Andere opties

Er zijn al veel voorstellen gedaan voor genderneutrale voornaamwoorden in het Nederlands. Om er een paar te noemen: 'xij', waar onder andere Michiel Eijsbouts voor pleitte; 'hin', geïntroduceerd door Milfje Meulskens (a.k.a. Sterre Leufkens en Marten van der Meulen); 'vij', gemunt door Marc van Oostendorp; en een neutralisering en veralgemenisering van 'zij', ook te berde gebracht door voorgenoemde. De mensen die ik hier opnoem zijn de reuzen op wier schouders ik sta. Maar als ik mijn bescheiden mening mag uiten, zonder af te willen doen aan de doordachtheid en esthetische waarde van deze voorstellen of aan de inventiviteit van hun bedenkers: ik vrees dat geen van deze woorden als genderneutraal voornaamwoord zal beklijven.

Het eerste criterium voor een geschikt algemeen genderneutraal voornaamwoord is natuurlijk dat de non-binaire gemeenschap zich prettig voelt bij het woord. Maar ook de gemiddelde cishet (i.e. cisgender heteroseksueel) moet het woord de strot uit weten te krijgen, anders burgert het nooit in. Een woord als 'xij', hoe mooi en doordacht ook op papier, gaat het waarschijnlijk binnen de fonologische grenzen van het Nederlands nooit redden, omdat er simpelweg nauwelijks woorden zijn in het Nederlands die beginnen met de klank [ks]. En wat de boer niet kent, dat vreet die (ha!) niet. 'Vij' en 'hin' zijn mijns inziens te nieuw en onbekend: ik verwacht dat mensen sneller een woord zullen gebruiken dat hun al bekend is. En voor neutralisering en veralgemenisering van 'zij' is de samenleving domweg (nog) niet klaar, zoals Marc van Oostendorp zelf ook concludeert.

Hen

Het woord 'hen' lijkt al flink op weg te zijn in het inburgeringsproces. Toch vind ik deze optie persoonlijk inferieur aan 'die', in elk geval als zinsonderwerp. Laten we eerlijk zijn, 'hen heeft' bekt gewoon niet zo lekker. Idealiter eindigt een voornaamwoord in een klinker, want de slot-n maakt verbinding met het volgende woord lastiger, wat er naar mijn mening voor zorgt dat 'hen heeft' enigszins houterig klinkt. En er is al zoveel ophef rond 'hun' als onderwerp; die wonden zijn te vers om opeens 'hen' als onderwerp goed te gaan keuren. Bovendien schept het verwarring over de werkwoordsvervoeging: ik heb al enkele mensen zich af horen vragen of het dan 'hen heeft' of 'hen hebben' moet zijn. Waarschijnlijk omdat ze 'hen' vergelijken met het Engelse 'they', dat wel een meervoudsvorm krijgt, ook als het refereert aan één persoon (als in 'they have'). Tot slot zeggen veel mensen bij het woord 'hen' ook te denken aan een kip – een associatie die, alhoewel niet schadelijk, evenmin optimaal is.

Als lijdend en meewerkend voorwerp werkt 'hen' wat mij betreft dan weer wel: 'die gebruikt genderneutrale voornaamwoorden; ik heb het hen gevraagd'. Als bezittelijk voornaamwoord lijkt 'hun' mij geschikt ('dat zijn hun voornaamwoorden'), omdat we dat immers al als bezittelijk voornaamwoord kennen en het dus alleen maar een kleine betekenisuitbreiding nodig heeft. Ook 'diens' wordt door sommige mensen gebruikt, wat op zich natuurlijk een prachtige opleving is van een woord dat in de vergetelheid dreigt te raken. Maar van oudsher is 'diens' een mannelijke vorm; je hoort 'dier' te gebruiken wanneer je naar een vrouw of naar meerdere personen verwijst. Etymologisch gezien is 'diens' dus niet ideaal, want het heeft een mannelijke oorsprong. Mijn conclusie: de voornaamwoorden die/hen/hun zijn wat mij betreft de echte kanshebbers om op de lange termijn in te burgeren.

Het went!

Ik eindig graag met een positieve noot. Onlangs verwelkomden wij in ons studentenhuis een nieuwe non-binaire huisgenoot, die genderneutrale voornaamwoorden hanteert. Mijn andere huisgenoten en ik hebben dus inmiddels aan den lijve ondervonden hoe het is om genderneutrale voornaamwoorden in ons vocabulaire te moeten opnemen. We verspreken ons nog wel eens, alle goede bedoelingen ten spijt, want zoals gezegd zijn voornaamwoorden nou eenmaal diep verankerd in de taal en veranderen ze niet van de ene op de andere dag. Maar over het algemeen is het gebruiken van genderneutrale voornaamwoorden heus niet zo'n onmogelijke opgave als men vaak lijkt te denken. Beste lezer, ik wil u op het hart drukken: heb vertrouwen in uw eigen taalcapaciteiten. Het is even schakelen, maar het went. Beloofd!