Geen megadatacentra en geen grote
distributiebedrijven meer, grote CO2-uitstoters versneld sluiten of
dwingen tot opschonen van hun activiteiten, geen nieuwe generatie
reuzenwindmolens op land, Schiphol afknijpen en de opening van Lelystad Airport
blokkeren, Tata Steel liefst sluiten, stikstofpiekbelasters zo snel mogelijk
uitkopen, geen gaswinning meer uit onze ondergrond en al helemaal geen ondergrondse
opslag van CO2. We leven in een samenleving die wel de lusten maar
steeds minder de lasten wenst te dragen van onze economische ontwikkeling. Dat
stelt de overheid voor een megadilemma.
Door Marcel Bayer, hoofdredacteur ROm. ROm is voor ambtenaren en bestuurders-politici in het fysieke domein. Meld u hier aan voor een thuisabonnement voor het maandelijkse papieren of digitale magazine
De lijst van economische
activiteiten die hun langste tijd volgens velen hebben gehad, groeit
zienderogen. We weten in dit land heel goed wat we niet willen. En kunnen goed
verwoorden waarom en waar we naartoe willen als het gaat om gezond- en goed
leven, schoon water en schone lucht dus, met een rijke natuur en behoud van ons
mooie landschap.
Heel anders ligt dat met de vraag
hoe we dat dan gaan realiseren. Twee voorbeelden. Hoe kunnen we de fossiele economie
verduurzamen, terwijl deze moet blijven draaien in een wereld die aardig
onvoorspelbaar is geworden; klimatologisch én politiek. En hoe kunnen we de
voedselproductie hervormen, zodat we voedselzekerheid kunnen garanderen zonder
de natuur en onze gezondheid er mee te belasten.
Strenge regels
We zijn in ruim vijf decennia tijd
een samenleving geworden met uitgesproken mondige burgers en een teruggetreden
overheid. De democratisering en liberalisering van de samenleving zijn
processen die niet gelijk op zijn gegaan. De eerste dateert vanaf de jaren
zestig, juist in een tijd dat een krachtige overheid ons door de crises (olieboycot,
recessie) van toen moest loodsen. De tweede zette stevig in tijdens de
overvloedige jaren negentig. In een wereldwijde beweging, mede gestimuleerd
door het einde van de Koude Oorlog en ongekende economische groei in het Westen
en het Oosten, kreeg het marktdenken de overhand. Ongekend
vooruitgangsoptimisme maakte zich meester van overheid en burgers.
Ondertussen was er ter bescherming
van onszelf, de flora en de fauna een robuust bouwwerk van milieuwetten en
-regels opgetuigd. Dankzij de tomeloze energie en onverzettelijkheid van
milieu- en natuurorganisaties, en door ijverige, goedbedoelende ambtenaren en
verlichte bestuurders. Daar was alle reden toe. Tijdens de industrialisering en
de naoorlogse wederopbouw had vrijwel niemand zich drukgemaakt om ons
leefmilieu. Groeiende afvalbergen van de consumptiemaatschappij, vervuiling van
water, bodem en lucht, met alarmerende berichten over zure regen en
gifschandalen lieten zien dat het zo niet kon doorgaan.
Mondige burgers
Het maatschappelijk middenveld dat
zich bezighoudt met de kwaliteit van onze fysieke leefomgeving werd met die
ontwikkeling een factor van betekenis, en een teken van kracht in een
volwaardige democratie. Burgers zijn niet alleen mondiger, maar ook assertiever
geworden. Ongetwijfeld zal het tanende vertrouwen in de overheid daar een rol
bij spelen.
Daarnaast zijn burgers kundiger
geworden; het resultaat van onze kennissamenleving én van de vergrijzing. Bij tal
van ruimtelijke issues zie je hoogopgeleide senioren, veelal met een carrière
bij de overheid, het bedrijfsleven of in de wetenschap achter de rug, in de
frontlinie van het verzet tegen de aantasting van ons leefmilieu, en vooral het
overtreden van de regels. Zij zitten aan tafel bij of procederen tegen
provinciale en gemeentelijke plannen en vergunningverlening, sinds de vorige
kabinetten het zwaartepunt van het ruimtelijk beleid naar die overheidsniveaus
toe heeft geschoven. Maar die hebben er de menskracht en kennis van zaken
onvoldoende voor. De omvang van de problemen is te groot geworden om over te
laten aan provincies en gemeenten.
Cruciaal keerpunt
Hoe verhouden de megakwesties die
om een oplossing vragen en de belangen die ermee zijn gemoeid zich met de
weerstand bij maatschappelijke organisaties en betrokken burgers tegen vrijwel
elke ingrijpend ruimtelijk initiatief?
De ruimtelijke implementatie van
de regionale energiestrategieën is illustratief. Op een paar uitzonderingen na
stagneert die volledig. Terwijl we wel met z'n allen duurzame energie willen.
Hetzelfde zien we bij de data- en
distributiecentra. We bestellen massaal digitaal onze producten en gebruiken
steeds meer apps om er ons dagelijkse leven gemakkelijker mee te maken. Maar we
willen geen 'dozen' in ons blikveld, verafschuwen de wildgroei van bezorgdiensten
en de energie slurpende megadatacenters. We verlangen van onze grote
industrieën en energiecentrales bij wijze van spreken dat ze morgen schoon
produceren, ook nog nu grondstoffen- en energiestromen moeten worden verlegd.
Een kenniseconomie zonder
negatieve omgevingseffecten is niet denkbaar. Of willen we alle vervuilende
bedrijvigheid naar het buitenland verplaatsen? Afgezien van het feit dat dit
erg elitair en asociaal overkomt, is het de vraag of dat 'buitenland' daar op
zit te wachten. Ook daar zijn mondige burgers en zitten overheden in hetzelfde
schuitje. Kortom, hoe we voorbij de lusten en de lasten-discussie komen, is een
kernvraag bij de oplossing van veel economische en dus ook ruimtelijke
kwesties.
Onder druk wordt alles vloeibaar.
We zien het bij de Groningers, die gegeven de omstandigheden welwillend staan
tegenover het tijdelijk opvoeren van de gaswinning. Is wat meer realisme en flexibiliteit
ook niet nodig op al die ruimtelijke dossiers waar tegenstanders zich ingraven
met verwijzing naar bestaande regels en afspraken.
Het is de taak van overheden om
daarop te wijzen en te zorgen voor een evenwichtige verdeling van lusten en
lasten.
Algemeen belang
De crisis kan daarbij gezien
worden als kans. Zeker, maar er speelt nu zoveel tegelijkertijd dat we
prioriteiten moeten stellen, met doorzettingsmacht waar dat nodig is in het
algemeen belang. Dat laatste vanzelfsprekend gelegitimeerd door onze gekozen
volksvertegenwoordigers. Het vraagt de nodige bestuurlijke stuurmanskunst om de
noodzakelijke ontwikkelingen te realiseren zonder een volksopstand te creëren.
Het vraagt vooral een overheid met kennis van zaken en een visie waar we
naartoe gaan.
Met meer regie en geld alleen gaat
het niet lukken. We staan als samenleving op een cruciaal keerpunt in de
geschiedenis vanwege de klimaatverandering en geopolitieke verhoudingen. De klimaatverandering
is in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) uitvoerig meegenomen, alhoewel het nog
steeds wachten is op de uitvoeringsagenda. De abrupt veranderde geopolitieke
verhoudingen in Europa na de Russische inval in Oekraïne vragen om nieuwe strategische
economische en dus ook ruimtelijke keuzes. Dat heeft gevolgen voor onze
leefomgeving, en niet alleen positieve. Daar moeten we dan misschien maar mee
leren leven, in het belang van ons allemaal.
No comments:
Post a Comment